Ngā Whakahau

Ngā Whakahau

Kei tēnei wāhanga ka whakatauria ngā tino tohutohu o te pūrongo. Ko ngā tino whakatau mō nāianei mō ngā tohutohu ka riro mā te Rūnanga Matua o Te Kāwanatanga e whakaoti, mō ngā tāngata katoa o Aotearoa. Mehemea he pekanga hou mō te kaupapa ture ā ngā rā e tū mai nei, mā te whāinga wāhi mai o te hunga tūmatanui, me ā rātou whiriwhiri i taua pekanga, e mana ai.

Ko te whāinga ia o ngā tohutohu a te Ranga, he tautoko i ngā reanga o nāianei, o āpōpō hoki kia whai wāhi ki ngā matapaki me ngā whakatau mō ā tātou whakaritenga kaupapa ture. Tēnei mātou te inoi nei ki ngā tāngata katoa o Aotearoa kia pānui i ngā tāpaetanga, kia whiriwhiri hoki i ngā tirohanga hou, otirā kia haere tonu te kōrerorero.

E tūtohu ana te Ranga ki te Kāwanatanga:

Tirohanga Whanui

  • kia pōwhiri kia tautoko hoki i ngā tāngata katoa o Aotearoa New Zealand kia haere tonu te whakawhitinga kōrero mō ā tātou whakaritenga kaupapa ture.
  • kia whakatūria he rautaki ā-motu mō ngā haepapa kirirarau, me te akoranga kirirarau i roto i ngā kura me te hapori, tae atu ki te tūnga motuhake o Te Tiriti o Waitangi/The Treaty of Waitangi, me te whakaū i te haepapa mō te whakatinanatanga o te rautaki
  • āta mahara kia uru ki te whakatinanatanga o te rautaki ko te whakaritenga ngohe mātauranga; te whakawhanake rauemi, tae atu ki ngā rauemi mō ngā kura reo Māori; me te whanaketanga ngaio mō ngā kaiako me te hunga pāpāho.

He kaupapa ture i āta tuhia

  • Kia āta mahara ahakoa kāore he tautoko whānui mō tētahi kaupapa ture tiketike kia tū, kei te tino tautoko te tini kia whakatūturutia ētahi wāhanga o te kaupapa ture.
  • kia āta mahara, tōna tikanga kia wātea kē atu te ranga ture, kia mārama hoki, ko tētahi huarahi e taea ai pea, kia huia mai ngā whakahaumarutanga o tā tātou kaupapa ture ki te ture kotahi.
  • kia āta mahara e tika ana kia nui atu ngā mōhiotanga ka hoatu mā te tangata, mō te āhua o te huri tikanga, otirā me tuku mōhiotanga motuhake mō ngā momo kaupapa ture o te ao, ērā i tuhia, ērā hoki kāore i āta tuhia, ōna painga, ōna pōreareatanga o tēnā momo, o tēnā momo, o tēnā momo.
  • kia tautoko tonu i te whakawhitinga kōrero kia haere tonu mā te hora i aua tū mōhiotanga, kia āta mahara hoki mō ngā painga pea o te whakatū huarahi e tū ai he rōpū motuhake. Ka whakawhiwhia taua rōpū ki te haepapa whakapūranga i aua mōhiotanga, ako hoki i te iwi tūmatanui mō ēnei kaupapa.

Te wāhi ki Te Tiriti o Waitangi

  • kia whakaae tonu te kāwanatanga ki te mana o te Tiriti hei pukapuka taketake
  • kia mahi nui kia oti ai he rautaki akoranga mō te Tiriti, kei roto nei te wāhi me te mana o te Tiriti ināianei me te huarahi whakatau kerēme, kia āhei ai ngā tāngata ki te akoako i a rātou anō mō ō rātou tika me ō rātou here i raro i te Tiriti
  • kia tautoko i te whanaketanga haeretanga o te wāhi me te mana o te Tiriti i raro i ngā āhuatanga o nāianei, pērā i tōna whanaketanga i ngā tekau tau kua hipa ake nei.
  • kia whakarite huarahi e hua ake ai te huhua o ngā kōwhiringa mō te wāhi ki te Tiriti, tae atu ki ngā kōwhiringa i roto i ngā whakaritenga kaupapa ture me ngā whakaritenga o nāianei ko te Tiriti nei te pūtake
  • kia pōwhiri kia tautoko hoki i ngā tāngata o Aotearoa New Zealand kia haere tonu te whakawhitiwhitinga kōrero mō te wāhi ki te Tiriti i roto i tā tātou kaupapa ture.

Ngā Māngai Māori

  • kia āta mahara ki ngā tūtohu a te Ranga kia noho tonu ngā whakaritenga o nāianei mō ngā kanohi Māori i te Whare Pāremata, i ngā tau e haere tonu ana te whakawhitinga kōrero
  • kia āta tūhura me pēhea e piki ake ai te wāhi ki te iwi Māori i te Whare Pāremata
  • kia āta tūhura me pēhea ngā tikanga me ngā mahi whakatau take i ngā mahi kāwanatanga ā-rohe e whakaata ai i ngā pānga me te tirohanga a te tangata whenua, me pēhea hoki e whakaōritengia, e whakapakaritia ai
  • ina kawea e ia tāna tūhuratanga mō te tōtika o ngā whakaritenga mō ngā māngai Māori ki te Whare Pāremata, ki te kāwanatanga ā-rohe hoki, kia anga anō te titiro ki te huhua o ngā anga tōrangapū Māori, me ngā tauira o te motu nei, o tāwāhi anō hoki.

Te Ture Rārangi Tika Tangata o Aotearoa 1990

  • kia whakaritea he huarahi i runga i te totoro atu me te whāinga wāhi o te iwi tūmatanui, e tūhura hōhonutia ai ngā kōwhiringa mō te whakatikatika i te Ture, kia piki ake ai ōna painga, pēnei i:
    • te tāpiri i ngā tika ā-ōhanga, ā-pāpori, ā-ahurea, ā-whāinga rawa, ā-taiao anō hoki
    • te whakapiki i te piri o te Mana Whakahaere me te Whare Pāremata ki ngā paerewa o te Ture
    • te whakaū i te mana o ngā Kaiwhakawā o te motu ki te arotake i ngā ture kia hāngai tonu ki te Ture
    • te whakatūturu i te katoa o te Ture, i ētahi wāhanga rānei

Te rahi o te Pāremata

  • kia kaua te kāwanatanga e kawe i ētahi atu mahi mō te rahi o te Whare Pāremata

Te Roa o Tētahi Pāremata

  • kia āta mahara he āhua nui ngā reo tautoko i tētahi wā kāwanatanga roa kē atu
  • kia whakaritea he huarahi, i runga i te totoro atu me te whāinga wāhi o te iwi tūmatanui, e tūhuratia ai he aha pea ngā maioro me ngā poutoko e tika ana, mehemea ka whakatinanatia he wā kāwanatanga roa kē atu
  • kia mahara me haere he pōti motuhake hei whakamana i tētahi whakaroatanga wā kāwanatanga, arā, kia kaua e whakamanaia mā te pōti o tētahi nuinga motuhake i te Whare Pāremata

Rā pōti pūmau

  • kia whakaritea he huarahi, i runga i te totoro atu me te whāinga wāhi o te iwi tūmatanui, e tūhuratia ai he rā pōti pūmau, i te taha o te tūhuratanga i tētahi wā kāwanatanga roa kē atu tērā pea ka whakahaeretia.

Te rahi me te maha o ngā rohe pōti

  • kia āta mahara nā te tino rerekē o te rahi o ngā rohe kua hē te tōtika o te whakatū māngai i ngā rohe rahi kē atu, otirā ko ngā rohe Māori me ngā rohe pōti o te tuawhenua ngā rohe e tino pāngia ana.
  • kia whakatūria he huarahi i runga i te totoro atu me te whāinga wāhi o te iwi tūmatanui, e tūhuratia ai ngā rerekētanga i waenga i ngā rohe.

Te Rārangi Ture Pōti Pono

  • I āta rangona ngā āwangawanga mō te wehewehe atu o ngā Mema Pāremata i ngā rōpū i pōtitia ai rātou ki te whare, otirā ko ngā mema ā-rārangi ērā e tino āwangawangatia ana. Engari kāore i kitea he whakaaro ka hāpainga e te katoa o te Ranga.
  • kia āta mahara kāore he tūtohu a te Ranga mō tēnei kaupapa

Ētahi atu Take

E tūtohu ana te Ranga kia pōwhiri, kia tautoko hoki te Kāwanatanga i ngā tāngata o Aotearoa New Zealand kia tūhura i ngā kaupapa e whai ake nei i tētahi atu whiriwhiringa tērā pea ka tū, mō ā tātou whakaritenga kaupapa ture:

  • te wāhi me ngā tino mahi a te kāwanatanga ā-rohe, me tōna whanaungatanga ki te kāwanatanga ā-motu
  • te wāhi ki te Whakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tireni, the Declaration of Independence
  • te wāhi me ngā mahi o te kāhui tūmatanui
  • ngā pānga rerekē o ngā kirirarau o ngā whenua katoa i raro i te Maru o Aotearoa
  • te wāhi me ngā mahi o te Tumuaki o Te Whenua me ngā tohu o te whenua
  • tētahi whare o runga mō te Whare Pāremata

E tūtohu ana te Ranga kia tahuri te kāwanatanga ki te āta wehewehe i ngā momo whakahohoro i te Whare Pāremata, me te pēhi i te whakamahinga o te whakahohoro e whakamutua ai te whiriwhiri a ngā komiti whāiti i ngā pire.

   
 Download the Recommendations section (.pdf)
Download the full report (.pdf)
Download the full report (.docx)