Kupu Māori

Whakamāramatanga

Ture

He ture i hangaia e te Whare Pāremata, i whakaaetia hoki e te Whare Pāremata.

Ad hoc

Mō te whāinga kotahi anake, ina koa, he komiti whāiti i whakatūria hei kawe i te kaupapa kotahi anake.

Whakamana

Te whakaae me te mahi i runga anō i tētahi kaupapa here, tētahi ture rānei, ina koa, i whakamanaia te Magna Carta e Aotearoa rā roto i te Imperial Laws Application Act 1988.

Tangohanga Moni

Te tangohanga o ētahi moni tūmatanui mō tētahi kaupapa motuhake.

Whakaaetanga

Te mahi whakamutunga a te Pāremata ki te hanga ture ka kawea e te Kāwana-Tianara. Tētahi o ōna ingoa ko te whakaaetanga a te kīngi.

Rōia Matua

He mema nō te Kāwanatanga te Rōia Matua. Koia te āpiha matua a te Karauna mō te ture, ka riro māna ngā whakahaere ā-Ture a te Karauna hei kawe.

Taiwhangarua

E rua rawa ngā Whare Pāremata, ina koa, te House of Commons me te House of Lords i Piritana.

Pire Ture

Ngā tauira ture kei te whiriwhiria e te Pāremata engari kāore anō kia tau hei ture tūturu.

Tāpaetanga pōti

He whāinga wāhi mā te iwi whānui kia whakatau i tētahi take motuhake, ina koa, te tāpaetanga pōti MMP i te Pōti Matua 2011.

Ngā peka o te ope kāwanatanga

(Tirohia hoki ngā whakahaere whai mana a te ope kāwanatanga)

Ko ngā rōpū ka noho hei wāhanga mō te ope kāwanatanga. I Aotearoa ka uru ki tēnei karangatanga ko te upoko Kāwanatanga, te Whare Hanga Ture, te Taha Whakahaere me te Hunga Whakawā.

Ture ā-rohe

Ngā ture, whakaritenga rānei i hangaia e tētahi rōpū ā-tohe, kaunhiera rānei, ka whai mana i taua rohe tonu.

Rūnanga Matua o te Kāwanatanga

He rōpū mahi kōtui ki te whakatau take i roto i te Kāwanatanga, ko te Pirīmia me ngā Minita ōna mema.

Kōkiri Tāpaetanga Pōti Kirirarau

He whāinga wāhi kia pōti te iwi whānui mō ētahi take motuhake Me mātua haina te 10% o ngā kaipōti i te rēhita i tētahi pitihana ā-motu kia tū he pōti, e tū ai tēnei momo pōti. Mō te nuinga kāore e āta herea te Kāwanatanga e ōna hua.

Ngā tikanga ā-iwi me ngā tikanga tōrangapū

Ngā tika o ngā kirirarau kia noho here-kore, kia tōriterite. Ko ētahi o aua tikanga ko te wātea o te whakapuakitanga, te tikanga kia tika te whakawā i te tangata, te tikanga pōti, te tikanga kia whai wāhi ki ngā mahi tōrangapū. He pou taketake tēnei i tētahi whenua manapori hauora.

Ture noa

He huinga whakatau mai i ngā kōti ka noho hei whanaketanga ture. Mā ēnei e whakatauira ngā whiriwhiringa mō ngā whakatau whai i muri.

Kaupapa Ture

He huinga tikanga tā tātou kaupapa ture hei whakaatu me pēhea te whakahaere i te whenua me tā tātou nohotahi.

Ngā tikanga mahi o te kaupapa ture

He whakaritenga ka hua ake i roto i te wā hei whakakī i ngā tāpokopokotanga i ngā whakaritenga kaupapa ture, engari kāore i āta tuhina te katoa ina koa, ko te tāringa o te upoko o te kāwanatanga kia tohutohungia ia e ngā Minita, e āhei ai ia ki te mahi i tētahi mahi.

Mana ariki kaupapa ture

Ko te mana ariki (te kuini) te upoko o te kāwanatanga engari me mātau tatari kia tohutohungia e ngā Minita, ā, kāore hoki e taea e ia te hanga ture ki te kore te Pāremata.

Whakapuaki kōtītititanga

Ko ngā mana tūmau e āhei ai tētahi kaiwhakawā ki te whakatau kua kōtītiti tētahi ture i raro anō i tētahi atu.

Whakakorenga i te Pāremata

Ko te mutunga o te wā o te Pāremata i mua i tētahi Pōti Whānui. Ko te Kāwana-Tianara te tangata māna te Kawanatanga e āta whakakore, i runga anō i ngā tohutohu a te Pirīmia.

Ture kua whakatōkia

He ture ēnei he uaua kē atu i ētahi ki te whakarerekē. Hei ētahi me pōti tētahi tino nuinga o te whare hanga ture ki te whakarerekē, hei ētahi atu me mātua whai wāhi mai te iwi whānui, ina koa, 75% o ngā pōti o te Whare Pāremata, neke atu rānei i te 50% o ngā kaipōti i tētahi tāpaetanga pōti.

Taha Whakahaere

Tētahi o ngā peka e toru o te kāwanatanga, ko te Pirīmia me ngā Minita ōna mema. Māna e whakatau te ahunga o ngā kaupapa here o Aotearoa, mā te whakauru pire mai, mā te whakatinana hoki i ngā ture ka mana i te Pāremata.

Ngā Whenua Mana Takiwā Tōpū

He whenua ka whai mana ngā rūnanga kāwanatanga ā-rohe, āhua rite ki ngā mana o te kāwanatanga matua. He rerekē tēnei i te whakahaere noa iho i ngā ratonga mā te kāwanatanga matua, ina koa, ko Ahitereiria. He mea āta tautapa mārire ngā paenga i waenga i ngā mana o ngā kāwanatanga ā-rohe me ō te kāwanatanga matua, arā, i raro i te kaupapa ture o te whenua.

Rā pōti pūmau

He mea āta whakapūmau ki te rā motuhake te rā o te pōti, kia kaua ai e karangatia he pōti mōata.

Pōti Whānui

Te whāinga wāhi a ngā Kaipōti ki te pōti mema o te Pāremata. I Aotearoa me karanga pōti ia toru tau, engari ka āhei te whakahaere wawe i tētahi pōti i roto i taua wā.

Kāwanatanga

Te rōpū, te pūnaha rānei e whakahaeretia ai tētahi whenua. I Aotearoa ko te Pirīmia me ana Minita te Kāwanatanga. Māna e whakatau te ahunga o ngā kaupapa here o Aotearoa, mā te whakauru pire mai, mā te whakatinana hoki i ngā ture ka mana i te Pāremata.

Kāwana-Tianara

Te kanohi o te upoko o te Kāwanatanga.

Upoko o te Kāwanatanga

Te tino kanohi tūmatanui matua o tētahi whenua, ahakoa rerekē ō rātou tūnga i tēnā whenua, i tēnā whenua. I Aotearoa ko te upoko o te Kāwanatanga ko te Kuini.

Whare o ngā Māngai

Ko te whare hanga ture kotahi i Aotearoa, 120 ōna mema, he mea āta pōti ā-manapori ki te Pāremata.

Ngā whakahaere whai mana a te Kāwanatanga

(Tirohia hoki ngā peka o te kāwanatanga)

Ko ngā rōpū ka noho hei wāhanga mō te ope kāwanatanga. I Aotearoa ka uru ki tēnei karangatanga ko te upoko Kāwanatanga, te Whare Hanga Ture, te Taha Whakahaere me te Hunga Whakawā.

Arotakenga ā-ture

He arotakenga ka haere i roto i te Kōti Matua kia mōhio tūturutia ai i āta tika anō te whiriwhiri i tētahi whakatau a tētahi mana tūmatanui. I ngā whenua whai ture nui, ka āta tirotiro ngā kaiwhakawā ki ngā ture hou me te whakakore i aua ture, mēnā kua kōtītiti ki ngā ritenga o te ture nui.

Hunga Whakawā

He kupu tōpū mō ngā kaiwhakawā e mahi ana i roto i ngā kōti.

Mana ture

Ko ngā taupā whakamutunga kei roto nei te mana o te ture e toro ana. I ētahi wā he kupu mō te takiwā i raro i te whakahaere o te kāwanatanga, he wā anō ka pā tēnei kupu ki ngā take e āhei ai te Kōti te whakatau tikanga.

Mātauranga ture

Te mātauranga, ngā pūtake me ngā ariā matua o te ture.

Āheinga kia whakawākia

Ngā taupā e here ana i te mana whakawā o te Kōti i tētahi take.

Kaitiakitanga

Te mana kaitiaki o te whenua me ōna rawa, he mea i takea mai i ngā ritenga taketake o te iwi Māori, me te mātauranga tuku iho.

Ngā Ture

Ngā ture i puta i te Pāremata, i puta rānei i raro i te maru o te Pāremata. Ko ngā rārangi ture matua ko ngā ture tūturu me ngā waeture. I ētahi wā ka kapi i tēnei kupu ngā ture kei te whiriwhiri tonutia e te Pāremata.

Whare hanga ture

He whakaminenga he mana tōna ki te hanga ture, ina koa, ko te whare hanga ture i Aotearoa ko te Pāremata, i raro i ia ko te Whare o Ngā Māngai me te Kuini.

Magna Carta

He whakaritenga tika tēnei i tohea ki a Kīngi Hone o Ingarangi i te rau tau 13. I raro i tēnei whakaritenga ka herea ngā mana o te kīngi, ina koa, kia kaua rawa tētahi tangata wātea noa e mauheretia, e whiua rānei, ki te kore e āta whakawākia i roto i ngā whakahaere tōtika, e ō rātou hoa.

Ngā Rohe Māori

Mēnā e tautoko ana ngā kaipōti, ka āhei tētahi mana ā-rohe ki te wehewehe i tōna rohe, kia takoto he takiwā e kīia nei he rohe Māori. Hei reira ka āhei ngā Māori ki te pōti mō ētahi mema kaunihera Māori hei kanohi mō tēnā rohe, mō tēnā rohe.

Ture mō ngā Mōhiohio Whai Mana

Ngā mōhiotanga e puritia ana e ngā whare, e ngā āpiha kāwanatanga me ngā mana ā-rohe. Ka taea ēnei mōhiotanga te tono e ngā tāngata tūmatanui i raro i te Ture Pārongo Whaimana 1982.

Pāremata

I Aotearoa ko te Pāremata te Whare o ngā Māngai (ngā Mema Pāremata) me te kuini. He hanga ture te mahi a te pāremata me te mātai i te Kāwanatanga.

Mana herenga-kore o te Pāremata/te mana mutunga-kore o te Pāremata

Hei tohu ēnei kupu ko te Pāremata te tino mana i te ope kāwanatanga. Ka taea e te Pāremata te hanga ture mō ngā kaupapa maha, te whakakore ture, me te whakakapi i ngā ture o te wā ki ētahi ture hou.

Ngā Mātāpono o Te Tiriti o Waitangi

He whakamārama ēnei mō te wairua o Te Tiriti o Waitangi. Ka kīa ēnei e te tokomaha, he whakaūnga here mō ngā hoa tiriti e rua, arā, te Māori me te Karauna. He mea āta whakamārama e te Rōpū Whakamana i Te Tiriti me ngā Kōti.

Pōti whirirua

Me ōrite te whāinga kanohi o ngā rōpū tōrangapū i te Pāremata ki te tautoko a ngā kaipōti i tētahi pōti, i a rātou.

Ngā Waeture Whānui

He ture whāiti ka whakamanaia e Te Kāwanatanga i raro i te whakamananga a te Pāremata. Ka taea ēnei te arotake e te Pāremata, te tirotiro hoki e ngā Kōti.

Kāwanatanga tuwhera

Ka āta tirohia ngā mahi a te Kāwanatanga, ka tautohetia hoki e te Pāremata, kia pai ai te tautoko, te whakahē rānei. He mea tino nui tēnei mō te tōtika manapori o ngā mahi.

Mana o te ture

He mātāpono taketake tēnei mō ngā tāngata katoa o te iwi, tae atu ki te Kāwanatanga, kia ū ki ngā ritenga o te ture.

Rā pōti āhua pūmau

Kua whakapūmautia te rā me te wā o te pōti i raro i te ture, hāunga ētahi wā e whakaaetia ai kia nukuhia, ina koa, ki te raru te Kāwanatanga i tētahi pōti mō te māia-kore.

Te wehenga o ngā mana

Te wehenga o ngā mana i waenga i ngā whare whai mana matua. I Aotearoa ko te Pāremata, te Taha Whakahaere, me ngā Kōti. He mana motuhake tō tēnā, tō tēnā, tō tēnā, ā, he mea nui ēnei mō te mahinga tōtika o te kāwanatanga tuwhera.

Tikanga ā-pāpori, ā-ōhanga, ā-ahurea

Ko ngā tikanga ēnei e whai haumarutanga ā-pāpori, ā-ōhanga te tangata, ina koa, ngā tikanga ki te āta noho i runga i te hauora, kia tokona te ora, kia toitū te hauora tinana, ki te whai hoki i te mātauranga. Mō te nuinga ka herea te ope kāwanatanga kia mahi nui ki te hora i te tūāpapa mō ēnei tikanga.

Karauna

He tangata, he huinga tāngata rānei, he wāhanga kāwanatanga rānei ka noho ki a ia te tino mana tūmatanui. I Aotearoa ko te Kuini te Karauna i te nuinga o te wā, ahakoa ko te Pāremata te kaikawe i te mana mōna.

Mana Motuhake

Te tino mana herekore, motuhake hei whakahaere i te whenua ka puritia e ētahi whenua, ina koa, he whenua mana here-kore a Aotearoa. I ētahi wā ka pā tēnei ki tētahi mana here-kore i roto tonu ake i tētahi whenua ina koa, te mana here-kore o te Pāremata o Aotearoa.

Ngā Ture Āheitanga o te Whare

Ngā ture ka noho hei mana mō ngā mahi a te Pāremata ia rā, ia rā. Ina koa, ka noho ngā ture āheitanga hei mana mō ngā whakaritenga mahi o ngā komiti whāiti, me ngā haora e noho ai ia.

Ope Kāwanatanga

Te huinga o Whare Hanga Ture (te Pāremata), te Kāwanatanga (te Pirīmia, ngā Minita, me ngā Tari Kāwanatanga) me ngā Kōti.

Ture

Mō te nuinga ka pā tēnei ki ngā ture ka mana i tētahi Pāremata.

Whakakāhore ture

Te āhei o ngā Kōti ki te whakakore rawa i ngā ture ka kōtītiti ki te ture matua.

Ngā ture mātāmuri

Tērā ētahi atu ture whāiti kē atu ka hangaia e ētahi rōpū tūmatanui i tua atu i te Pāremata, ina koa, ngā waeture ka hangaia e te Taha Whakahaere. Ka taea ēnei te arotake e te Pāremata, te tirotiro hoki e ngā Kōti.

Rārangi rātō

He rā whakapaunga mana mō tētahi ture, mō ngā wāhanga rānei o tētahi ture.

Hora me te Māia

Me mātua whakaae te Pāremata e āhei ai te Kāwanatanga ki te whakapau moni. Me mātua whakapono me mātua tautoko hoki o te nuinga o te Pāremata. Mēnā kāore tēnei tautoko, kua ngoikore te Kāwanatanga.

Ture Nui

He ture kei runga ake i ētahi atu ture, tōna tikanga ki te whakaputa ture te Pāremata me tautuku ki te ture nui. Ka taea e ngā Kōti te whakakāhore i te ture kōtītiti. Kāore he ture nui o Aotearoa.

Tangata whenua

Ngā tāngata ake o te whenua.

Wā o Te Pāremata

Te roa o te wā e noho ai te Pāremata i mua i te karangatanga i tētahi Pōti Whānui. I Aotearoa ko te tino roanga mō te Pāremata he toru tau.

Ngā Mana Takiwā

Ngā rōpū kāwanatanga ā-rohe, ina koa, ngā kaunihera ā-rohe.

Tikanga Māori

Ngā tikanga me te mātauranga Māori katoa.

Takahi kaupapa ture

He ture, he mahi kāwanatanga rānei kei te kōtītiti i raro i ngā mātāpono o te kaupapa ture.

Taiwhangatahi

Kotahi anō te Whare Pāremata, ina koa, te Whare o ngā Māngai o Aotearoa.

Whenua tōtahi

I ēnei whenua, kāore kau he rohe o roto kua whai mana ki te hanga ture mōna anō. Ko te hanga tauaro tēnei o te pūnaha mana takiwā tōpū. He whenua tōtahi a Aotearoa.

Kaupapa ture kīhai i tuhia

He kaupapa ture kāore i āta tuhia ki te pukapuka kotahi. Mā ngā aho maha hei raranga te whāriki kaupapa ture i ēnei whenua, ina koa, ngā ture maha, ngā whakaritenga mahi me ngā kirimana ā-ao.

Pōti mō te kore māia

Ka pōti tētahi nuinga o ngā Mema Pāremata kāore rātou e tautoko ana i te Kāwanatanga.

Westminster system

He pūnaha kāwanatanga manapori i whakaingoatia mō te Palace of Westminster i Piritana. Ko ētahi o ngā āhuatanga o tēnei pūnaha, he tū motuhake ngā upoko o te whenua me te upoko o kāwanatanga, he mea āta pōti te Pāremata, me Mema Pāremata ngā Minita, ā, kua hoatu te tino mana whakahaere ki te Pirīmia me te Rūnanga Matua.

Kaupapa ture i āta tuhia

Mō te nuinga kā pā tēnei kupu ki tētahi pukapuka kotahi ka kīa ko “Te Kaupapa Ture”, e tākina atu ai ngā whakaritenga mō te mahi a te kāwanatanga, me pēhea hoki te noho tahi o te iwi hei whenua kotahi, ina koa, te Kaupapa Taketake o Amerika.